Czubajka kania to jeden z najwdzięczniejszych grzybów dla początkujących, bo dorosła jest duża i charakterystyczna. Problem zaczyna się przy młodych okazach, które niedoświadczone oko potrafi pomylić z muchomorem sromotnikowym. A to pomyłka, której nie wolno popełnić, bo sromotnikowy odpowiada za większość śmiertelnych zatruć grzybami w Europie.
Jak wygląda dorosła kania
Czubajka kania, Macrolepiota procera, w pełni rozwinięta przypomina parasol na wysokiej nodze. Kapelusz bywa szeroki nawet na dwadzieścia kilka centymetrów, jasnobrązowy, pokryty koncentrycznymi, odstającymi łuskami, z wyraźnym ciemniejszym garbkiem na środku. Blaszki są kremowobiałe i wolne, czyli nie dochodzą do trzonu.
Najważniejsze są dwie cechy trzonu. Po pierwsze, wzór: trzon kani pokrywa brązowy, wężowaty deseń, zwany czasem skórą węża. Po drugie, pierścień: u kani jest podwójny, gruby i, co kluczowe, ruchomy. Można go delikatnie przesunąć palcami w górę i w dół po trzonie. Żaden muchomor sromotnikowy tego nie ma.
Muchomor sromotnikowy: cichy i zabójczy
Muchomor sromotnikowy, Amanita phalloides, ma kapelusz gładki, w odcieniach oliwkowozielonych, czasem z jaśniejszymi włókienkami, bez odstających łusek kani. Blaszki są zawsze białe i białe pozostają. Trzon bywa jaśniejszy, czasem z delikatnym wzorkiem, ale bez wężowego deseniu kani. Pierścień jest cienki i nieruchomy.
Cecha, która przesądza, kryje się jednak u podstawy. Sromotnikowy wyrasta z błoniastej pochwy, czyli wolwy, która otacza dół trzonu jak rozdarty kieliszek. Często jest schowana pod ściółką, dlatego grzyb trzeba wykopać w całości, nie wyłamać. Kania pochwy nie ma.
Kapelusz z odstającymi łuskami i ciemnym garbkiem
Trzon z brązowym wężowym wzorem
Pierścień gruby, podwójny i ruchomy
Blaszki kremowobiałe, brak pochwy u podstawy
Kapelusz gładki, oliwkowozielony, bez łusek
Trzon bez wężowego wzoru, pierścień cienki i nieruchomy
Blaszki zawsze białe
Błoniasta pochwa (wolwa) u podstawy trzonu
Cztery pytania przed włożeniem do kosza
Czy trzon ma brązowy wężowy wzór? U kani tak, u sromotnikowego nie.
Czy pierścień da się przesunąć po trzonie? U kani tak, u sromotnikowego nie.
Czy u podstawy jest błoniasta pochwa? Jeśli tak, to nie jest kania. Odrzuć grzyb.
Jaki kolor mają blaszki? Kremowe to kania, czysto białe budzą czujność.
Najgroźniejsza cecha sromotnikowego, czyli pochwa u podstawy, jest niemal zawsze ukryta w ziemi. Grzyb wyłamany tuż nad ściółką traci tę informację. Wykopuj kanie w całości, razem z podstawą trzonu, i obejrzyj dół, zanim cokolwiek trafi do kosza. To nie nawyk estetyczny, to nawyk ratujący życie.
Zatrucie sromotnikowym jest podstępne, bo pierwsze objawy pojawiają się dopiero po kilkunastu godzinach, gdy toksyny już uszkadzają wątrobę. Dlatego nie ma tu miejsca na zasadę spróbuję kawałek. Przy jakiejkolwiek wątpliwości grzyb zostaje w lesie albo trafia do grzyboznawcy.
Dobrym nawykiem jest zbieranie kani z otwartym, w pełni rozwiniętym kapeluszem przypominającym parasol. Wtedy wszystkie cechy są czytelne, a ryzyko pomyłki najmniejsze. Młode, zamknięte okazy w kształcie pałeczki zostaw, dopóki nie nabierzesz pewności w rozpoznawaniu.